powrót => STRONY HISTORYCZNE

® copyright reserved by Michał Czechowski


 

Persja
(mapa)

historia
dynastii

drzewo
genealogiczne

 

PERSJA

szachowie Persji

  Ismail I
(*Ardabil 17.VII.1487, +
koło Tabrizu 23.V.1524)
szejk Ardabilu 1494-1501/02, szach Azerbejdżanu (Persji) 1501/02-1524
Syn Hajdara, szejka Ardabilu. Po zamordowaniu brata Alego w 1494 r. przejął rządy w Ardebilu oraz religijne przywództwo turkmeńskiej federacji plemiennej Kyzyłbaszów (Czerwonogłowych), nazywanych tak z uwagi na noszone przez nich czerwone turbany. W 1500 r. podbił Szyrwan wraz z miastem Baku. Następnie rozbił wojska turkmeńskiej federacji Białego Barana i w 1501/02 r. zajął jej stolicę Tebriz, gdzie został proklamowany szachem. W 1508 r. zdobył Bagdad, a w dwa lata później pokonał siły uzbeckiego chana Muhammada Szejbani w bitwie pod Merwem. Następnie przystąpił do wojny przeciw Imperium Osmańskiemu i w 1514 r. poniósł klęskę w bitwie na równinie Czałdyran. W następstwie tych niepowodzeń utracił większość swoich wcześniejszych zachodnich nabytków. Niepowodzenie wojenne doprowadziło szacha do załamania psychicznego. Wycofał się on z aktywnej działalności politycznej i popadł w alkoholizm. Ismail jest ważną postacią dla literatury azerskiej. Komponował poezje
w tym języku oraz w języku perskim pod pseudonimem Khatā'ī. Ten władca, obok Abbasa I najwybitniejszy członek dynastii Safawidów jest uważany za właściwego twórcę nowego państwa perskiego.
 
  Tahmasp I
(*Szachabad 22.II.1514, +Kazwin 14.V.1576)

szach Persji 1524-1576
Syn poprzedniego, w chwili objęcia tronu był 10 letnim chłopcem i pozostawał pod regencją możnych, najpierw przywódcy Kyzyłbaszów, Div Sultana Rumlu, a później Chuha Sultana, namiestnika plemienia Takkalu. W 1533 r. szach objął rządy osobiste. Walki wewnętrzne w Iranie ośmieliły sąsiadów do podjęcia działań wojennych.
W latach 1532-55 trwała wojna z Imperium Osmańskim rządzonym przez sułtana Sulejmana "Wspaniałego". Szach nie dysponował dostateczną siłą militarną, dlatego też unikał walnej bitwy, stosując taktykę spalonej ziemi utrudniając nieprzyjacielowi aprowizację. Pomimo tego armia turecka zdobyła Bagdad i obległa stolicę Safawidów Tebriz. Ponadto w latach 1540-55 Persowie prowadził działania wojenne na obszarze Kaukazu, biorąc w niewolę wielu Ormian. Gruzinów i Adygejczyków, którzy przesiedleni do Iranu stali się w przyszłości ważnym elementem społeczeństwa kraju. W tym okresie na dworze Tahmaspa szukał schronienia Humajun, wygnany z Indii władca z dynastii Wielkich Mogołów. W zamian za udzieloną pomoc przekazał on szachowi miasto Kandahar. Ponadto w 1559 r. na dwór Tahmaspa schronił się inny uchodźca polityczny, książę osmański Bajazyt, jeden z synów sułtana Sulejmana. Szach początkowo nie był zainteresowany aby oddać buntownika w ręce ojca, zmienił zdanie po zaoferowaniu mu kwoty w wysokości 400 000 sztuk złota. W 1574 r. władca ciężko zachorował, co spowodowało spory wśród możnych o sukcesję tronu. Ścierały się frakcje skupione wokół dwóch synów szacha, Ismaila i Hajdara. Uważano, że Tahmasp faworyzował Hajdara, jednak nakazał jego zwolennikom, aby nie próbowali zabić Ismaila.
 
  Ismail II
(*Kom 31.
V.1537, +Kazwin 24.XI.1577)
szach Persji 1576-1577
Syn poprzedniego, powołany na tron po śmierci ojca przez zgromadzenie elektorów składające się z wodzów plemiennych oraz wyższych duchownych szyickich. Ismail zwyciężył pokonując innego pretendenta do tronu, młodszego brata Hajdara, który poniósł śmierć w Kazwinie podczas walk wynikłych w czasie elekcji. Nowy szach miał za sobą ciężkie doświadczenia. Ojciec kazał go trzymać w więzieniu przez 20 lat w mieście Ghahghaha, co odcisnęło piętno na jego charakterze. Wzorem władców tureckich trzymał w izolacji najbliższych krewnych i potencjalnych kandydatów do tronu, zamykając ich w oddalonym zamkach. Po pewnym czasie zwyczajowe było zabijania tych więźniów. Za jego rządów nastąpiła zmiana nastawienia w stosunku do muzułmanów wyznania sunnickiego oraz wyraźny wzrost wpływów haremu. Do głosu doszły kobiety z najbliższego otoczenia szacha, jego matka i jedna z sióstr, wywierając wpływ na bieg wydarzeń, intrygując przy obsadzaniu stanowisk państwowych. Przejmowanie rządów przez kobietę i ustępstwa na rzecz sunnitów doprowadziły do sprzeciwu wodzów plemiennych. Szach Ismail II był człowiekiem okrutnym, który z niezwykłą zaciekłością zwalczał wszelką opozycję, doprowadzając do zamordowania w latach 1576-77 swoich braci : Sulejmana, Mustafę, Mahmuda, Ahmeda, Imama Kuli oraz bratanka Mohammada Bakara.
 
  Mohammad "Sługa Boży" (nazywany : Mohammad Szah)
(*Tebriz 1532, +zamek Alamut 21.VII.1595/10.VII.1596)

szach Persji 1578-1587
Brat poprzedniego, był niemal niewidomy, w związku z tym nie brano go pod uwagę jako kandydata na władcę. Odgrywający dużą rolę polityczną emirowie Kyzyłbaszów wskazywali na następcę po zmarłym szachu Ismailu, ociemniałego brata Mohammada lub zaledwie kilkutygodniowego syna Sudżę ud-Dina Muhammada. Ostatecznie wygrała frakcja Mohammada i to on wstąpił na tron po bracie. Za kalekiego szacha faktyczną władzę w państwie sprawowały jego matka i siostra, a życie polityczne zdominowały walki plemienne pomiędzy Kyzyłbaszami. Słabość władzy Safawidów wykorzystała Turcja i w 1578 r. wypowiedziała wojnę wschodniemu sąsiadowi. Armia turecka przełamała opór Persów zajmując całą północno-wschodnią część ich państwa z miastem Tebriz, a ponadto na wschodnie granice państwa napadli Uzbecy. Niepowodzenia wojenne doprowadziły do buntu wojskowego oraz detronizacji szacha na rzecz jego syna Abbasa. Obalony władca mieszkał zapewne początkowo w stolicy państwa, a następnie został wygnany do zamku Alamut, gdzie zmarł kilka lat później.
 
  Abbas I "Wielki"
(*Herat, Afganistan 27.I.1571, +Mazandaran 19.I.1629)

szach Persji 1588-1629
Syn poprzedniego, twórca nowoczesnego państwa perskiego i najwybitniejszy władca z dynastii Safawidów. Objął władzę po zdetronizowaniu ojca przez bunt wojskowy. Poskromił turkmeńskich przywódców szczepowych, którzy do tej pory faktycznie rządzili krajem. Przeprowadził reformy administracyjne, modernizację armii, rozwinął handel. W 1590 r. zakończył wojnę z Imperium Osmańskim. Zrzekł się na rzecz Turków znacznych terytoriów, aby wyprzeć Uzbeków z północno-wschodnich części kraju. Do 1618 r. odzyskał te ziemie. Opanował także część Iraku nad Zatoką Perską oraz przeniósł stolicę państwa z Kazwinu do Isfahanu. W latach następnych prowadził dwie wojny przeciw Turkom. Armia perska w 1603 r. pokonała Osmanów, zmuszając ich do zwrotu wcześniej opanowanych terytoriów, w tym Bagdadu. Po zwycięstwie pod Basrą w 1605 r. rozszerzono posiadłości poza Eufrat. W 1611 r. Turcy zostali zmuszeni do oddania Persji Szirwanu i Kurdystanu. W 1615 r. wojska Abbasa tłumiły powstanie w Gruzji mordując 60 tysięcy jej mieszkańców. W 1622 r. szach opanował wyspę portugalską kolonię na wyspie Ormuz, dzięki czemu zmonopolizował cały handel z Indiami i Molukami. Abbas I był zręcznym dyplomatą, wysłał swoich posłów do Hiszpanii, Anglii i Włoch, dążąc do zawarcia paktów militarnych wymierzonym przeciwko Osmanom. Rządził roztropnie, w praktyce stosując zasadę tolerancji religijnej, był mecenasem sztuki i architektury. Kiedy zmarł, zostawił po sobie państwo sięgające od Tygrysu po Indus. Cieniem na wizerunku Abbasa kładzie się jego okrucieństwo, szczególnie wobec własnej rodziny. W obawie przed buntem, pozamykał swoich licznych krewnych w pałacach strzeżonych w taki sposób aby nie docierały do nich żadne wieści ze świata. Kazał zamordować swego najstarszego syna, a na swego następcę wyznaczył wnuka imieniem Safi.
 
  Safi I (urodzony : Sam Mirza)
(*1611, +Kaszan 12.V.1642)

szach Persji 1629-1642
Wnuk poprzedniego, syn księcia Mohammada Bakera Mirzy, który zginął zamordowany na rozkaz ojca szacha Abbasa I. Pozbawiony kulturalnych i intelektualnych zainteresowań, nie nauczył się pisać i czytać, spędzając czas na piciu wina lub lausdanum. Skrajnie podejrzliwy, bezwzględnie eliminował każdego, kogo uważał za zagrożenie dla swej władzy. Kazał zamordować prawie wszystkich książąt z dynastii Safawidów oraz wielu znaczących dworzan i wojskowych. Za jego panowania Turcy trzykrotnie najeżdżali Persję, w 1630, 1634 oraz 1638 r. opanowując Bagdad. Dodatkowo Iran był narażony od północy i wschodu na najazdy Uzbeków i Turkmenów oraz stracił terytorium wokół Kandaharu zajęte przez Wielkich Mogołów z Indii.
 
  Abbas II (urodzony : Mohammad Mirza)
(*Kazwin 31.XII.1632, +Chusrauabad k.Damghan 25/26.X.1666)

szach Persji 1642-1666
Syn poprzedniego, obejmując tron liczył zaledwie 10 lat więc rzeczywista władza pozostawał w rękach jego matki Czerkieski Anny Chanum i wielkiego wezyra Saru Taghi. W przeciwieństwie do ojca Abbas interesował się sprawami państwa i wieku około 15 lat zaczął sprawować osobiste rządy. Wyprawił się przeciw państwu Wielkich Mogołów, odzyskując w 1649 r. miasto Kandahar. W latach 1651-53 miała miejsce wojna z Rosją. W kolejnych latach szach interweniował na terenie Gruzji obsadzając na tronie Kartlii jako swojego wasala króla Wachtanga V. Panowania Abbasa II było dla kraju pomyślne i stosunkowo spokojne oraz odznaczało się prawie całkowitym brakiem ataków ze strony sąsiadów.
 
  Safi II później Sulejman I
(*
II/III.1648, +Isfahan 29.VII.1694)
szach Persji 1666-1694
Syn poprzedniego, wychowywany w haremie nie posiadał kwalifikacji ani doświadczenia do sprawowania rządów, był także alkoholikiem i cierpiał z powodu słabego zdrowia. Objął tron po śmierci ojca w 1666 r. jako Safi II. Nieudany początek panowania, seria klęsk żywiołowych, napady Kozaków na wybrzeże Morza Kaspijskiego utwierdziły astrologów, że ceremonia koronacyjna odbyła się w niewłaściwym czasie i powinna być powtórzona. Uroczystości koronacyjne odbyły się ponownie 20.III.1668,
a władca przyjął imię Sulejman I. Szach nie interesował się rządami większość czasu spędzając w haremie. Decyzje polityczne pozostawił wielkiemu wezyra lub radzie haremu. Władca zmarł w wyniku przepicia lub dny moczanowej, a na łożu śmierci poprosił sąd eunuchów o wybranie na jego następcę starszego syna Hesajna, zamiast młodszego Abbasa. 
 
  Husajn
(*X.1668, +zamordowany Isfahan XI.1726)

szach Persji 1694-1722
Syn poprzedniego, nie przejawiał zainteresowania rządami oddając się uciechom haremu i pielęgnowaniu ogrodu. W 1709 r. doszło do buntu Afgańczyków na wschodnich rubieżach państwa Safawidów. Ich przywódca Mir Wajs Chan Hotaki naczelnik pasztuńskiego plemienia Ghilzajów i członek rady starszych miasta Kandahar zorganizował rebelię przeciw gubernatorowi tych terenów znajdujących się pod władzą Persji i był faktycznie ich niezależnym władcą aż do śmierci w 1715 r. Jego syn Mahmud Chan Hotaki wykorzystał słabość rządów perskich i w 1722 r. najechał państwo Safawidów. Zajął stolicę państwa Isfahan, zdetronizował i uwięził szacha Husajn, a w 4 lata później kazał go zgładzić wraz z większością synów. 
 
 

rządy dynastii Hotaki 1722-1729

 
  Tahmasp II
(*ok.1704, +zamordowany Sabzevar II.1740)

szach Persji 1729-1732
Syn szaha Husajna, po abdykacji ojca uciekł do Tebrizu gdzie ogłosił się szachem. Jednak większa część kraju znajdowała się pod władzą afgańskiej dynastii Hotaki wywodzącej się z pasztuńskiego plemiona Ghilzajów. Tahmasp otrzymał wsparcie od licznych plemion, w tym Afszarów, z którego pochodził późniejszy szach Nadir. Walcząc z powodzeniem z Aszrafem Chanem Hotakim w 1729 r. Tahmasp kontrolował już większość Persji i w tym roku został w Isfahanie ogłoszony szachem. Sukcesy zawdzięczał w dużej mierze swojemu naczelnemu wodzowi Nadirowi. Kiedy Nadir tłumił rebelię w Chorasan, Tahmasp II ruszył z potężną armią przeciwko Imperium Osmańskiemu, chcąc odzyskać Erewań, zajęty przez nie w czasie walk Persów z Afgańczykami. Poniesiona klęska doprowadziła do załamanie się władzy szacha. Na mocy podpisanego pokoju Turcja uzyskała Gruzję i Armenię. Nadir wrócił do Isfahanu obalił i wygnał nieudolnego władcę, a na tron powołał jego syna Abbasa, w imieniu którego objął regencję. W 1736 r. nastąpił kolejny przewrót, naczelny wódz ogłosił się władcą Persji jako Nadir Szach, natomiast Tahmasp i jego małoletni syn Abbas zostali uwięzieni i kilka lat później zamordowani z jego rozkazu.
 
  Abbas III
(*Isfahan I.1732, +zamordowany Sabzevar II.1740)

szach Persji 1732-1736
Syn poprzedniego, powołany na tron po obaleniu ojca przez głównodowodzącego wojskami perskimi Nadira. W momencie intronizacji liczył sobie zaledwie osiem miesięcy, zatem nie mógł sprawować rzeczywistych rządów. Regentem państwa i faktycznym władcą był Nadir. W 1736 r. Abbas został zdetronizowany przez regenta, który obwołał się szachem pod imieniem Nadira Szacha, a następnie z jego rozkazu uwięziony wraz z ojcem i kilka lat później zamordowany.
 
 

rządy dynastii Afszarydów 1736-1749

 
  Sulejman II (urodzony : Mohammad al-Husajni)
(*Isfahan 18.VI.1714, +Meszhed 19.V.1763)

szach Persji 1749-1750
Wnuk szacha Safiego II (Sulejmana I), syn jego córki Szachbanu i Mohammada Dauda al-Husajni. Został proklamowany marionetkowym władcą w części kraju
w trakcie walki o władzę po śmierci Nadir Szacha. Panował niespełna miesiąc, kiedy to został zdetronizowany i oślepiony.
 
  Ismail III (urodzony : Abu Turab)
(*Isfahan ok.1733, +Abad1773)

szach Persji 1750-1773
Wnuk szacha Husajna, syn jego córki Marjam i urzędnika dworskiego Murtazy Chalifa Sultaniego. W 1750 r. wieku 17 lat został intronizowany jako marionetkowy szach Persji w części kraju. Był zakładnikiem w rękach rywalizujących o władzę trzech możnowładców : Abu'l-Fatha Chana Bachtijari będącego gubernatorem Isfahanu, Alego Mardana Chana Bachtijari - zwierzchnika administracji noszącego tytuł namiestnika państwa oraz Mohammada Karima Chana Zanda sprawującego funkcję naczelnego dowódcy. W efekcie ostatni z nich został regentem w imieniu Ismaila i faktycznym władcą kraju, natomiast szacha uwięziono do końca życia w twierdzy Abade.